Saat on bire geliyor. Toptancının kamyoneti kapıda, şoför faturayı uzatmış bekliyor. Esnaf telefondan banka uygulamasını açıyor. Üç günlük POS hasılatı orada duruyor, kuruşu kuruşuna. Yanında tek bir kelime var. Bloke. Vergi dairesi, yapılandırmanın bir taksiti aksadı diye hesaba el koymuş. Para hesapta, esnaf dükkanda, mal kamyonette. Üçü birbirine kavuşamıyor. Kamyonet geri dönüyor.

Bu sahnenin adı e-haciz. Vergi borcu kesinleştiği anda vergi dairesi mahkeme kararı beklemeden bankaya elektronik bir yazı gönderebiliyor. Esnaf çoğu zaman bunu bir sabah kartı geçmeyince yada çekinin arkası yazılacağı zaman öğreniyor. Bloke ticari hesabı, POS gelirini, günlük tahsilatı kapsayabiliyor. Yani devlet, borcun ödeneceği parayı borç yüzünden donduruyor. Ortaya tuhaf bir denklem çıkıyor. Esnaf ödemek istiyor, devlet tahsil etmek istiyor, ikisinin arasındaki tek köprüyü de devlet kendi eliyle yıkıyor. Devlet esnafa o kadar güveniyor ki parasını kendisi saklıyor.

Zincirin ilk halkası toptancı. Ona ödeme yapamayan esnafın çeki karşılıksız çıkıyor. Karşılıksız çek sicile işleniyor, sicili bozulan esnafa banka kapıyı kapatıyor. Krediye ulaşamayan esnaf vergi borcunu ödeyemez hale geliyor. Türkiye Esnaf ve Sanatkarları Konfederasyonu şubatta e-haciz ve borç yükünün esnafın çalışma hayatını durma noktasına getirdiğini açıkladı. Bunu söyleyen muhalefet değil, esnafın çatı örgütü. Tahsilat makinesi, tahsil edeceği kaynağı kurutuyor ve buna disiplin diyor.

Peki esnaf neden borçlu? Çünkü satamıyor. Satamıyor, çünkü müşterisinin cebi boş. Asgari ücret bu yıl 28 bin lira, Türk-İş'in hesapladığı açlık sınırı 37 bin liranın üstünde. Emeklinin aylığı bununda gerisinde. Dükkana giren müşteri fiyat soruyor, kartına taksit istiyor, çoğu zaman da çıkıp gidiyor. Bu bir kaza değil, programın kendisi. Enflasyonu düşürmek için iç talep bilerek soğutuluyor, talebi soğutmanın en kestirme yolu da ücreti baskılamak. Ekonomi yönetimi buna ders kitabındaki adıyla dezenflasyon diyor.
Çarşıda adı başka. Rafta eskiyen mal, tezgahta bozulan gıda, vadesi uzayan alacak, karşılıksız çıkan çek. Bu yılın yalnızca ilk dokuz ayında karşılıksız çıkan çeklerin tutarı 270 milyar lirayı buldu. Yılın ilk beş ayında karşılıksız çek tutarında Bursa, İstanbul, Ankara ve İzmir'in ardından dördüncü sıradaydı.

Esnafın derdi bugünle bitmiyor, emekliğe giden yolu da başkalarından uzun. SSK'lı bir işçi 7 bin 200 prim günüyle emekli olabilirken Bağ-Kur'lu esnaftan 9 bin gün isteniyor. Aradaki fark 1800 gün, kabaca beş yıl. Aynı ülkede, aynı kurumda, sırf statü farkı yüzünden beş yıl fazla çalışmak. Çalışma Bakanı bu farkın 2026'nın ilk yarısında kapanacağını söylemişti. İlk yarı geçti, 9 bin gün yerinde duruyor. Söz önce 2026'ya, sonra 2027 ve 2028'e yayıldı. Bakanın kendi ifadesiyle bu bir seçim sözüydü. Üstelik prim borcu olan Bağ-Kur'lunun aylığı borç kapanmadan bağlanmıyor. Hesabı bloke edilmiş esnafın o primi nereden yetiştireceğini ise soran yok.

Daha acısı var. Bağ-Kur'lu esnaf 9 bin günü doldurmuş, primini yıllarca asgari primden yatırmışsa hesaplanan aylığı çoğu zaman tabana takılıyor. Bugünün rakamıyla eline geçen 23 bin 552 lira. SSK'da 3 bin 600 günle kısmi emekli olan da aynı taban aylığı alıyor. Biri 25 yıl prim ödüyor, öbürü 10 yıl, ikisi aynı maaşa bağlanıyor. Bu sistemde esnafın 15 yıllık fazla primi kayıtlara geçiyor, maaşına geçmiyor.

Bu sıkışmanın faturası sicil kayıtlarına yazılıyor. Yılın ilk sekiz ayında 82 bin 669 esnaf faaliyetini sonlandırdı, günde 344 işyeri. O dükkanların çoğunda açılış günü kurdele kesilmiş, kapıya çelenkler dizilmiş, komşu esnaf hayırlı olsun demeye gelmişti. Kapanışta ne kurdele var ne ziyaretçi. Geriye sessiz bir hayal kırıklığı, eriyip giden bir sermaye ve yıllarca ödenecek borçlar kalıyor. Kapanan işyerinin borcu ise kapanmıyor, icra dosyasına taşınıyor.

Ne yapılmalı sorusunun uzun bir listesi var, ama üç adım yeter. Birincisi, e-haciz borç tutarıyla sınırlansın, POS hasılatının dükkanı döndüren kısmı dokunulmaz olsun. Taksiti aksayana bloke değil, ihtar ve ek süre gitsin. İkincisi, kamu borcu yapılandırması faiz üstüne faizle değil, anapara üzerinden kurulsun. Üçüncüsü, Bağ-Kur'da 7 bin 200 gün seçim takvimine değil eşitlik ilkesine bağlansın, prim borcu emekli aylığından taksitle düşülsün. Bunların hiçbiri devrim değil. Hepsi, devletin tahsilatıyla esnafın hayatta kalmasının aynı tarafta olduğunu kabul etmekten ibaret.

Toptancının kamyoneti o gün geri döndü. Yarın yine gelecek, esnaf yine telefonu açıp aynı kelimeyi görecek. Devlet ondan iki şey bekliyor. SSK'lıdan beş yıl fazla prim ödemesini, borcunu da kendi dondurduğu hesaptan ödemesini. Bu hesap ne esnafın kasasında tutar ne Hazine'nin defterinde.

Bu düzende esnafın emeklilik dilekçesini SGK değil, icra dairesi imzalıyor.